INGEZONDEN: Niet de hardste schreeuwer, maar het erfgoed van Ravenstein verdient bescherming

Met verbazing hebben wij kennisgenomen van de oproep van de Stichting Vestingwerken om te komen tot één gezamenlijk plan voor Ravenstein. Die oproep klinkt redelijk, maar wie de afgelopen jaren daadwerkelijk heeft gevolgd wat er in Ravenstein is gebeurd, kan niet anders dan constateren dat juist de huidige situatie het gevolg is van plannen die zonder breed draagvlak, zonder open debat en zonder voldoende kennis van het beschermd stadsgezicht tot stand zijn gekomen.

Laat één ding duidelijk zijn: de Stichting Beschermd Stadsgezicht Ravenstein (SBSR) is niet tegen een nieuw gemeenschapshuis. Dat is nooit ons standpunt geweest. Wat wij bestrijden is de keuze voor een locatie die een essentieel onderdeel vormt van het historische vestinglandschap van Ravenstein.

Het is opmerkelijk dat SBSR jarenlang is weggezet als een club die ontwikkelingen zou tegenhouden, terwijl wij juist opkomen voor de wettelijke bescherming van het erfgoed waarvoor Ravenstein nationaal bekend staat. Wij verdedigen geen particuliere belangen. Wij verdedigen het beschermd stadsgezicht, de cultuurhistorische waarden en de regels die daarvoor zijn opgesteld. Die regels zijn namelijk niet bedacht door SBSR. Ze zijn vastgesteld door overheden en monumentendeskundigen, omdat Ravenstein een uitzonderlijk cultuurhistorisch ensemble vormt.

Eenzijdige visie
Wat ons al jaren stoort, is de manier waarop een relatief kleine groep zichzelf heeft gepresenteerd als spreekbuis van heel Ravenstein. De geschiedenis van Ravenstein bestaat uit meer dan vestingmuren alleen. Het beschermd stadsgezicht omvat een samenhang van wallen, open ruimten, zichtlijnen, historische structuren, waterstaatkundige elementen en landschappelijke kwaliteiten. Wie slechts naar één onderdeel kijkt, ziet niet het geheel. Toch zijn er plannen ontwikkeld vanuit een uiterst beperkte visie op wat erfgoed is en hoe erfgoed beschermd dient worden.

Tijdens de coronaperiode werden achter gesloten deuren plannen ontwikkeld waarvoor later politieke steun werd gezocht. Ineens verschenen voorstellen voor een kademuur en voor bebouwing op het Bovenste Hoornwerk. Alsof deze ideeën vanzelfsprekend zouden passen binnen de historische structuur van Ravenstein. Vanaf het eerste moment hebben wij erop gewezen dat dergelijke plannen op gespannen voet staan met de waarden die juist wettelijk beschermd zijn. 

Achter de feiten aan
SBSR heeft zich de afgelopen jaren voortdurend in een defensieve positie bevonden. Niet omdat onze argumenten werden weerlegd of omdat deskundigen onze analyses onderuit haalden, maar omdat besluiten vaak al in voorbereiding waren voordat een serieuze inhoudelijke discussie kon plaatsvinden. Telkens opnieuw moesten wij reageren op plannen die al ver waren uitgewerkt, terwijl de historische waarden onvoldoende waren onderzocht. Wij moesten steeds opnieuw wijzen op beleid, regelgeving en beschermingsregimes die eenvoudigweg werden genegeerd of gebagatelliseerd. Dat heeft ons enorm veel tijd en energie gekost. Vrijwilligers van SBSR hebben honderden uren besteed aan archiefonderzoek, beleidsstukken, vergunningsprocedures en overlegmomenten. Niet omdat wij strijd zoeken, maar omdat niemand anders het deed.

Waar was de inhoudelijke discussie?
Wat ons misschien nog wel het meest heeft verbaasd, is het gebrek aan kennis waarmee over Ravenstein werd gesproken. In de afgelopen tien jaar hebben wij nauwelijks gezien dat bestuurders, raadsleden of politieke partijen zich werkelijk verdiepten in de historische structuur van Ravenstein. Hoeveel van hen hebben onder begeleiding van een deskundige stadsgids het beschermde stadsgezicht bezocht en kennen de ontstaansgeschiedenis van het vestingwerk? Wie van hen heeft zich verdiept in de redenen waarom juist deze delen van Ravenstein wettelijk beschermd zijn? Dat zijn geen onbelangrijke vragen. Want zonder die kennis wordt erfgoedbeleid gereduceerd tot smaak. Dan wint niet het beste argument, maar de luidste stem.

De gemeente luisterde naar de verkeerde mensen
Het pijnlijke is dat de gemeente Oss jarenlang vooral heeft geluisterd naar degenen die het meest nadrukkelijk aanwezig waren in het debat. Daardoor ontstond een situatie waarin plannen steeds verder werden uitgewerkt terwijl fundamentele vragen onbeantwoord bleven. Past bebouwing op deze plek? Wordt het beschermd stadsgezicht hierdoor versterkt of juist verzwakt? Zijn er betere alternatieven? Welke risico’s lopen we juridisch en financieel? Dat zijn vragen die vooraf gesteld hadden moeten worden.

Een beter alternatief lag voor de hand
Wat de discussie nog merkwaardiger maakt, is dat er een alternatief beschikbaar is dat al jaren bekend is. De locatie van het voormalige scoutinggebouw ‘t Kempke ligt centraal in Ravenstein. Het station bevindt zich op korte afstand. De school, bibliotheek en het toekomstige Stationskwartier liggen in de directe omgeving. Bovendien gelden op die locatie niet dezelfde erfgoedkundige beperkingen als op het Bovenste Hoornwerk. Ook praktische voordelen zijn evident: nutsvoorzieningen zijn aanwezig, procedures eenvoudiger, de kosten aanzienlijk lager. Voor veel inwoners is dan ook moeilijk te begrijpen waarom juist een uiterst gevoelige erfgoedlocatie naar voren wordt geschoven, terwijl een logischer alternatief voorhanden is.

Wij staan niet alleen voor onszelf
SBSR krijgt regelmatig de vraag waarom wij blijven doorgaan. Het antwoord is eenvoudig: iemand moet het doen. Te veel mensen zwijgen. Sommigen omdat ze conflicten willen vermijden. Anderen omdat ze denken dat besluiten toch al vaststaan. Maar erfgoedbescherming is geen populariteitswedstrijd. De vraag is niet wie het hardst roept. De vraag is wat juridisch, historisch en maatschappelijk verantwoord is. En juist daarom blijven wij ons uitspreken.

Nu is het tijd voor een ander verhaal
Jarenlang werd gesuggereerd dat SBSR tegen ontwikkeling zou zijn. Dat beeld is onjuist. Wij zijn vóór ontwikkeling die respect heeft voor het karakter van Ravenstein. Wij zijn vóór een nieuw gemeenschapshuis. Wij zijn vóór voorzieningen en leefbaarheid. Maar wij zijn ook vóór naleving van wetgeving, vóór zorgvuldig bestuur en vóór bescherming van een erfgoed dat uniek is in Nederland. Dat standpunt verandert niet omdat het politiek ongemakkelijk is.

De gemeenteraad is aan zet
De komende periode zal de gemeenteraad een belangrijke verantwoordelijkheid dragen. Raadsleden zullen zich moeten afvragen of zij keuzes maken op basis van emoties en druk uit de omgeving, of op basis van feiten, beleid en wetgeving. SBSR zal daarbij blijven wijzen op de cultuurhistorische waarden van Ravenstein en op de juridische kaders die daarvoor gelden. Niet uit eigenbelang of koppigheid, maar omdat toekomstige generaties recht hebben op een Ravenstein waarin het beschermd stadsgezicht niet stukje bij beetje wordt opgeofferd aan plannen die elders beter en goedkoper gerealiseerd hadden kunnen worden. De afgelopen jaren hebben de hardste stemmen vaak de meeste aandacht gekregen. Maar uiteindelijk tellen niet de slogans, niet de emoties en niet het volume van het debat. Uiteindelijk tellen de feiten. En juist op die feiten zijn wij bereid het gesprek aan te gaan.

Olga Rikken
SBSR