Kwispelkistje - Column Jan van As

Ondanks was ik bij een gezelschap waar een mevrouw iets vertelde waarbij ze zich enorm opwond. Zij vertelde het verhaal alsof er iemand schuldig was aan wat hen overkomt. Het ging over een jongetje dat volgens mij haar kleinzoon was en met wiens opvoeding zij zich bemoeide. Dat menneke heeft een rare gewoonte. Hij spuugt namelijk zeer regelmatig. En dan niet in de betekenis van wat wij overgeven of kotsen noemen, maar echt spugen, op z’n Brabants spouwen, in het Maas en Waals spiertsen, in het Duits ‘Pflaumen machen’ en in het Engels ‘to spit’. 

Even tussendoor, schrijver dezes raad U aan deze column niet voor het eten te lezen! 

Dit jongetje van 10 jaar probeert ook nog om zo groot mogelijke klodders te produceren. Hij spuugt (nog) niet naar andere mensen, maar het is de hele dag net alsof er een haartje of zo in zijn keel zit dat hij probeert op te halen. Men heeft de huisarts geraadpleegd en die verwees de familie door naar de specialist (KNO), maar die kon alleen maar uitroepen ‘Waar haalt ‘ie het vandaan?’ Deze dokter heeft de jongen wel vaderlijk toegesproken en verteld dat dit vroeger wel werd getolereerd, omdat mensen pruimtabak kauwden, maar in onze moderne tijd zijn de meeste mensen doodsbang voor de bacteriën die deze kleine lama uitgooit. 

Bij ons in de schuur staat een kistje van ongeveer 40 cm lang, 20 breed en 8 diep en is met kaarsenvet waterdicht gemaakt. Aan de bovenkant zit een fraai stukje houtsnijwerk. Dit kistje komt uit Horssen en stond bij de grote kachel in het café van mijn opa en opoe. Zo’n kistje had ook nog een naam en heet officieel een kwispedoor, maar door de volksmond is daar een L tussen gefrot, dus kwispeldoor. De meeste kwispedoors zijn porseleinen kannetjes met een grote deksel met de bovenkant omhoog, waardoor de deksel een bakje vormt.

Als je jezelf nu afvraagt waar we heen gaan, zal ik meteen zeggen waar die kannetjes en dat kistje voor dienden. Je moest daar in spugen, spiertsen, spouwen of ‘to spit’. En dat moet je leren! Vroeger waren er behalve sigaren en sigaretten ook pruimtabakrolletjes. Je kocht dan zo’n builtje en met je vingers pakte je een rolletje, of bij los verpakte tabak, een ‘haffel’ tabak en dat stopte men dan in de wangzakken, waardoor die bol gingen staan en iedereen leek op Dilan met de stilettopumps . Als die frot vervolgens smeuïg werd dan begonnen ze er op te kauwen. Je zag dan bruine drap uit hun mondhoeken sijpelen. Door dat kauwen produceerden ze spuug en die spuug moest je af en toe afromen in de kwispedoor. Het was een kunst om die fluim de goeie kant op te richten. Sommige klodders misten die holle deksel totaal en anderen bleven druipend aan het randje hangen. Maar het kistje van opa en opoe was ruim genoeg en hoewel het leeuwendeel keurig op zijn bestemming terechtkwam, bleef ook daar wel ’s iets aan het fraaie houtsnijwerk hangen.

De dochters (ons mam, onze tante) moesten na afloop dat kistje reinigen. Dan stond de een als een gek te pompen, terwijl de andere het kistje onder de straal uitspoelde. Die mannen in het café, alleen mannen, vrouwen moesten netjes thuisblijven, zaten dan in een rondje om die kachel heen en dronken overwegend borreltjes en dat glaasje lieten ze niet los. Regelmatig kwam opoe dan langs met de fles jonge of oude jenever en de brandewijn. De keuze was beperkt en bier werd er toen nog niet veel getapt. 

Onze pa ging in de zomer kersen plukken bij een echte vrek, een boer die echt op zijn centen zat. Hij was zo zuinig zeiden ze, dat hij pruimtabak na gebruik liet opdrogen. Die man schooide bij zijn werknemers, die toen al halfzware of lichte shag rookten, om een haffeltje shag om op te kauwen. Dan vroeg die baas om een ‘smiereke’. Ondanks hun karige beloning kreeg hij dat van de meesten. Maar die van ons was het scheitebeu en leende van zijn neefje die van die donkere zware shag van Van Nelle rookte, een pluk van dat zwarte spul en gaf de boer zijn gevraagde smiereke. Daarna heeft hij nooit meer aan iemand een smiereke gevraagd.

Jan van As